राधा आणी रुक्मिणीत “लक्ष्मी” कोण?

राधा आणी रुक्मिणीत “लक्ष्मी” कोण?

चराचर जगती रुक्मिणी आणि राधेचा संबंध श्रीकृष्ण सोबत आहे. स्थुल जगात रुक्मिणीला श्रीकृष्णची भार्या आणि राधाला प्रेमिका हि एकच ओळख आहे. परंतु कधी आपण हा विचार केला आहे का रुक्मिणी आणि राधा मधील नक्की कोणते स्वरूप साक्षात लक्ष्मीचा अवतार आहे?

माता लक्ष्मी अती रहस्यमयी आहे. तिचा थांगपत्ता कोणाला हि कधी लागत नसतो. तरी हि अत्यंत स्वरूपवान,  करुणामयी, कृपासिंधु लक्ष्मी, क्षीरसागरात पती श्री महाविष्णु सोबत श्री महालक्ष्मी स्वरुपात विद्यमान आहेत. अवतारी स्वरुपात राधा होऊन श्रीकृष्ण सोबत गौलोक मधे विराजमान आहेत.

महाभारतात लक्ष्मीचे दोन रूप सांगितले आहेत. ‘विष्णुपत्नी लक्ष्मी’ आणि ‘राज्य लक्ष्मी’ यातील ‘लक्ष्मी’ विष्णु सोबत राहते आणि ‘राज्य लक्ष्मी’ पराक्रमी वीरपुरुष राजा सोबत विचरण करते.

ब्रह्मवैवर्त पुराणानुसार विष्णुच्या दक्षिणांगातुन लक्ष्मीचा आणि वामांगातुन लक्ष्मीचा अन्य एक अवतार राधाचा जन्म झाला आहे. ब्रह्मवैवर्त पुराण निर्देशित लक्ष्मी अवतार आणी तिचे प्रगट स्थान या प्रमाणे आहेत.

१.महालक्ष्मी वैकुंठात निवास करीत आहे.

२.स्वर्गलक्ष्मी स्वर्गात निवास करीत आहे.

३.राधाजी गौलोकात निवास करीत आहे.

४.राजलक्ष्मी (सीता) पाताळ आणि भूलोकात निवास करीत आहे.

५.गृहलक्ष्मी घरात निवास करीत आहे.

६. सुरभी (रुक्मिणी) गौलोकात निवास करीत आहे.

७. दक्षिणा यज्ञ-याग मध्ये निवास करीत आहे.

८.शोभा प्रत्येक वस्तुत (पदार्थ) निवास करीत आहे.

युधिष्ठीर ने पितामह भीष्मला लक्ष्मीच्या अनाकलनीय रहस्य बद्दल प्रश्न विचारला ज्याच्या उत्तरात भीष्मने लक्ष्मी-रुक्मिणी मधे झालेल्या संवादाची माहिती दिली आहे. महाभारतातील अनुशासनपर्व अनुसार लक्ष्मीने रुक्मिणीला सांगितले आहे कि माझे अस्तित्व तुझ्यात (रुक्मिणी) आणी राधेत समान आहे तसेच गोकुळातील गायी आणि त्या गायीच्या शेणात हि मी वास्तव्य करीत आहे.

श्रीकृष्ण तत्वदर्शनानुसार रुक्मिणीला देह आणी राधाला आत्मा मानला जातो. श्रीकृष्णचा रुक्मिणी सवे दैहिक तर राधा सवे आत्मिक संबंध मानाला जातो. रुक्मिणी आणी राधाच्या दर्शनाला एक अमाप गहनता आहे जर हि गहनता संपूर्ण सृष्टिच्या माध्यमातून पाहिली गेली तर त्याच्या तीन अवस्था आहेत. १.स्थुल २.सुक्ष्म ३.कारण

१.स्थुल – जे आपण डोळ्याने पाहु शकतो, त्वचेने स्पर्श करू शकतो ते सगळे “रुक्मिणी” आहे.

२.सुक्ष्म – जे आपले डोळे पाहु शकत नाही, ज्याला त्वचा स्पर्श करू शकत नाही, जे केवळ अनुभवले जाते (सुगंध, वारा, भावना) ते सगळे “राधा” आहे. 

३.कारण – जे काही ह्या स्थुल आणी सुक्ष्म अवस्थेचे “कारण” आहे ते कारण म्हणजेच कृष्ण आहे आणी हाच कृष्ण मूळ सृष्टिचे चराचर आहे.

अन्य दृष्टिकोनातून पहाता स्थुल म्हणजे देह आणी सुक्ष्म म्हणजे आत्मा. स्थुल मध्ये सुक्ष्म सामावु शकतो पण सुक्ष्मात स्थुल सामावु शकत नाही. स्थुल प्रकृती आणी सुक्ष्म योगमाया आहे, आधारशक्ती पण आहे परंतु कारण (कृष्ण)ची स्थापना आणी ओळख फक्त राधा (सुक्ष्म) होऊनच करता येते.

चराचर जगात आढळून येते कि तमाम “भौतिक व्यवस्था रुक्मिणी” आणी त्या मागे कार्य करण्याची “ऊर्जाशक्ती राधा” आहे आणी ज्यांच्यासाठी हि व्यवस्था करण्यात येत आहे ते “कारण म्हणजेच श्रीकृष्ण” होय. अंततः राधा आणी रुक्मिणी दोघी लक्ष्मी स्वरूप आहे परंतु जिथे रुक्मिणी दैहिक लक्ष्मी आहे तिथे राधा आत्मिक लक्ष्मी आहे.

संदर्भ – श्रीकृष्णतत्वदर्शन /श्रीमद् भागवत